's-Hertogenbosch

De bevrijding oktober 1944

Dinsdag 6 juni: D-Day
Op de Teheranconferentie in augustus 1943 planden de geallieerde leiders Overlord uiterlijk op 1 mei 1944 in te nemen. In de tussentijd bereidden ze zich onophoudelijk voor op de aanval. Vrachtwagens, tanks en tienduizenden troepen stroomden Engeland binnen. "We maakten ons klaar voor een van de grootste avonturen van ons leven" zei een Amerikaanse sergeant. "We konden niet wachten." Ondertussen voerden de Amerikaanse en Britse luchtmachten in Engeland een enorme bombardementscampagne uit die spoorbruggen en wegen in Noord-Frankrijk aanviel om te voorkomen dat de

Duitsers reserves inzetten om de invasie te stoppen. Nadat generaal Dwight D. Eisenhower was benoemd tot opperbevelhebber wijzigden hij en generaal Sir Bernard L. Montgomery het plan waarbij het strandhoofd en het aantal divisies in de eerste aanval werden uitgebreid. Dit leidde ertoe dat de geallieerde leiders 5 juni 1944 als D-Day van de invasie uitriepen. Maar op de ochtend van 4 juni voorspelden meteorologen slecht weer boven het Kanaal op de 5e juni waardoor Eisenhower de aanval met 24 uur uitstelde. De vertraging was verontrustend voor soldaten, matrozen en vliegers maar toen meteorologen op 6 juni een kort venster met helderder weer boven het kanaal voorspelden besloot Eisenhower te vertrekken. Het was een van de moedigste beslissingen van de oorlog. Kort na middernacht op 6 juni begonnen geallieerde luchtlandingstroepen achter de vijandelijke linies te droppen. Hun taak was het opblazen van bruggen, het saboteren van spoorlijnen en het nemen van andere maatregelen om te voorkomen dat de vijand versterkingen snel naar de invasiestranden zou sturen. Uren later begon de grootste amfibische landingsmacht ooit samengesteld zich door het door stormen geteisterde wateren richting de stranden te bewegen. De meeste Amerikanen werden opgesloten in platbodem Higgins-boten die vanaf troepentransportschepen 10 mijl van de Franse kust werden gelanceerd. Braken vulde de bodem van de boten en terwijl het water steeds over de reling stroomde moesten de

groengezichtige mannen deze walgelijke stoofpot met hun helmen opscheppen. Hoewel het koud was zweetten de mannen. Planners hadden de landingszone verdeeld in vijf afzonderlijke stranden. De Amerikanen landden op de stranden van Utah en Omaha. De Britten en Canadezen landden bij Gold, Juno en Sword stranden.
De hevigste gevechten vonden plaats op Omaha Beach, waar de vijand zich op steile kliffen bevond die de lange vlakke kustlijn beheersten. Troepen sprongen van hun landingsboten en werden urenlang vastgepind door moordend mitrailleurvuur waardoor het strand veranderde in een uitgestrekt slagveld. "Als je daar (bleef) zou je sterven" zei luitenant-kolonel Bill Friedman. "We moesten gewoon . . . proberen de bodem van de kliffen te bereiken waarop de Duitsers hun verdediging hadden opgebouwd." Tegen het middaguur hadden de Amerikanen de kliffen overwonnen en Omaha Beach ingenomen tegen hoge kosten: meer dan 2.400 doden, gewonden of vermisten van het totaal van ongeveer 34.000 die die dag aan land kwamen een verliespercentage van meer dan 7 procent. Tegen de avond waren ongeveer 160.000 geallieerde troepen aan wal en bijna een miljoen extra mannen onderweg die zomer.
      
Dinsdag 5 september: Dolle Dinsdag
De voorbarige aankondiging van minister-president Gerbrandy leidde in Nederland tot een dag van euforie en chaos die als Dolle Dinsdag de geschiedenis is ingegaan. Heel Nederland kwam de straat op. Velen Zwaaiden openlijk met de nationale driekleur naar Duitse troepen die in grote wanorde naar de Heimat vluchtten. In vrachtauto's, met paard en wagen, op geroofde fietsen, ja zelfs met kinderwagens en autopeds probeerden ze zo snel mogelijk over de grens en achter de Siegfriedlinie te komen. Met eigen ogen zagen we die taferelen voor ons en we genoten! Die trotse moffen kregen eindelijk een koekje van hun eigen Blitzkriegdeeg. In Duitse kantoren werden haastig compromitterende en geheime papieren verbrand. In de verte waren zware ontploffingen van Duitse munitiedepots te horen. Het klonk ons als muziek in de oren! Opslagplaatsen van de Duitse Wehrmacht in de Bossche veemarkthallen stonden in brand. En waar de Duitsers hun kwartieren onafgesloten achterlieten sloegen de mensen aan het plunderen. In het klooster Mariënburg dat door de wegtrekkende Duitsers in brand was gestoken was een grote hoeveelheid gestolen cognac en advocaat achtergelaten. Het bluswater vermengd met cognac spoelde onder de deur door naar buiten de straat op. Er is in de vreugde van Dolle Dinsdag heel wat Cooymans advocaat gratis door Bossche kelen gevloeid. Maar terwijl men boven de rivieren nog steeds naar de komst van de bevrijders stond uit te kijken zagen we in 's-Hertogenbosch de terugtrekkende Duitsers hun tempo vertragen en tenslotte halt houden. Het werd akelig stil. Er klonken geen ontploffingen meer. Scholen werden bezet door loslopende Duitse soldaten die op hun vlucht door de militaire politie de Feldgendarnerie waren opgevangen. Dit samenraapsel werd tot nieuwe Kampfgruppen geformeerd.
In de dagen daarna werd ons langzaam duidelijk wat er gebeurd was: door een al te snelle opmars van bijna 400 kilometer had de Britse voorhoede een nijpend gebrek gekregen aan alles wat een oprukkend leger nodig heeft. Benzine, munitie, voedsel het moest allemaal nog steeds worden aangevoerd vanaf het strand van Normandië bijna 600 kilometer van het front verwijderd. Tanks moesten halt houden omdat ze geen druppel benzine meer hadden. De geallieerde opmars kwam tot stilstand. De Duitsers kregen daardoor een kans tot herstel waar ze bliksemsnel gebruik van maakten. Ze

wierpen een verdedigingslinie op langs het Albert- en het Kempenkanaal in Noord-België. Bij de Kweekschool in 's-Hertogenbosch die als Duitse kazerne in gebruik was genomen kreeg de schildwacht de teleurstelling van de Bosschenaren in de gaten. Zijn uitspraak was onthullend en kort: Tja de vijand heeft geen voorraden meer. En zo eenvoudig was dat. Voor de zoveelste keer werd ons geduld op de proef gesteld. Hoe lang zou het duren voordat de Britten hun opmars zouden hervatten? Het antwoord in de vorm van operatie Market-Garden kwam twaalf dagen later letterlijk uit de lucht vallen.        Maandag 25 september: Een brug te ver Het was wel het laatste wat we hadden verwacht ondanks de indrukwekkende overmacht die we op zondag 17 september door de lucht hadden zien gaan, bleek een week later dat de 1e Engelse Luchtlandingsdivisie bij Arnhem was verslagen. Maar al was het hoofddoel van operatie Market-Garden niet bereikt de geallieerden hadden met het bevrijden van de Corridor toch enig resultaat geboekt. Nog één geallieerde aanval en ‘s-Hertogenbosch zou bevrijd zijn. Dat leek ons tenminste een logische redenering. Alle voorgaande offensieven hadden immers steeds geleid tot terreinwinst voor de Engelsen deze laatste keer zelfs zo'n 90 kilometer. En nu lag de frontlijn nog maar 15 kilometer van ‘s-Hertogenbosch verwijderd. Het zou echter nog bijna vier

weken duren, voor we de Britse soldaten zouden kunnen begroeten. Wel zagen we in die tijd regelmatig Duitse patrouilles naar het frontgebied trekken en dan later met bebloede koppen terugkeren. Je kon zien dat ze het zwaar te verduren hadden in de strijd tegen onze bondgenoten. Nu 's-Hertogenbosch in de frontlijn lag was de Ortskommandant vervangen door een Kampfkommandant Oberst Dewald. Deze had van generaal Student het bevel gekregen om 's-Hertogenbosch in staat van verdediging te brengen. Met name aan de oost- en zuidkant van de stad werd een verdedigingslinie aangelegd. Alle bewoners van huizen aan die zijde van de stad moesten evacueren.
        

Vrijdag 20 oktober: Operatie Alan

Was tijdens de Tweede Wereldoorlog de codenaam voor de bevrijding van de Nederlandse stad 's-Hertogenbosch door de Geallieerden. De operatie vond tussen 22 en 27 oktober 1944 plaats en resulteerde in de bevrijding van de stad. Door het mislukken van Operatie Market Garden waren de Geallieerden er niet in geslaagd om een bruggenhoofd over de Waal te veroveren. Om gebruik te kunnen maken van de haven van Antwerpen moesten de Duitse troepen die gelegerd waren op de Zeeuwse eilanden Noord-Beveland en Walcheren verslagen worden. De Duitse voorraden voor deze legereenheden kwamen via 's-Hertogenbosch. De stad had een garnizoen van vier Duitse bataljons. De 53e (Welshe) Infanteriedivisie onder leiding van Robert Knox Ross kreeg de taak om 's-Hertogenbosch te ontzetten. Ross plande een aanval naar Den Bosch die verdeeld was over twee brigades. De 160ste Brigade rukte ten noorden van de spoorweg naar Nijmegen naar de stad op met de Churchill Crocodiles en de Shermantanks. De 71ste Brigade trok vanuit een meer zuidelijke route naar de stad op. In de middag van 22 oktober bereikte de 160ste Brigade de Kruisstraat. Het 71ste kwam langzamer vooruit waarop generaal Ross twee van zijn regimenten richting de 160ste stuurde. Ze werden tijdelijk opgehouden door een mijnenveld en pas op de 23ste werd Rosmalen bereikt.

       
Zaterdag 21 oktober: Daags vóór de aanval
Evenmin als de Duitsers had de Bossche bevolking nauwelijks iets in de gaten van de Britse voorbereidingen voor de grote aanval die de volgende dag zou beginnen. Toch valt er een klein détail te melden Mia van Belkom een Bosch meisje dat op de Citadellaan woonde, schreef in de ochtenduren van 22 oktober in haar dagboek 'Ze zeggen dat de pantserwagens voorbij Hintham zitten. Eén zou vannacht t bij de watertoren geweest zijn'. Broer Goyaerts, de reeds eerder genoemde spion en line-crosser heeft genoteerd. Na een verkenningstocht in een jeep met de commandant van de Stoottroepen en een Engelse officier via Oss, Nuland, tot aan de Aa in ’s-Hertogenbosch ben ik met de Stoottroepen ingezet voor de verovering van 's-Hertogenbosch'. Het zou kunnen zijn dat deze mededeling samenvalt met de dagboeknotitie van Mia van Belkom. In dat geval zou de verkenning 'tot aan de Aa bedoeld zijn geweest o vast te stellen of de brug bij de watertoren al dan niet met springstof geladen was. Die informatie was nodig voor de divisiestaf van generaal Ross, die het plan had opgesteld om reeds op zondag 22 oktober 's avonds de kanaalbruggen in ’s-Hertogenbosch te bereiken 300 meter voorbij de Aa-brug. Praktisch was het altijd mogelijk om met een snelle jeep door de linies te rijden en diep in vijandelijk gebied door te dringen vooral als het front in beweging was gekomen. De afstand van de frontlinie naar ’s-Hertogenbosch bedroeg ongeveer 15 kilometer Broer Goyaerts kan inderdaad op 21 oktober 's nachts bij de watertoren geweest zijn. Hij zegt evenwel over de datum geen 100% zekerheid te hebben.
     

Zekerheden en onzekerheden
Sinds de landing van de geallieerden in Normandié waren de drie infanteriebrigades van de 53e Welsh Divisie te weten de 7le, de 158e en de 160e steeds afzonderlijk in actie geweest. Ook tijdens operatie Market-Garden toen de divisie ten westen van Eindhoven Zware gevechten leverde als flankdekking voor de naar Arnhem oprukkende troepen was van een gezamenlijk optreden geen sprake geweest. Vanaf 6 oktober waren de brigades dan ook verspreid over een gebied dat zich uitstrekte vanaf Sint-Oedenrode tot Elst boven Nijmegen. Zowel aan de kop als aan de westflank van de Corridor werden tijdens verkenningspatrouilles regelmatig gevechten geleverd. De overige tijd werd doorgebracht met ontspanning en training met name van de uit Engeland aangevoerde verse manschappen die de verliezen van de voorgaande weken kwamen aanvullen en die nog geen frontervaring hadden.
Montgomery's richtlijn van 16 oktober die leidde tot operatie Pheasant' de grote aanval ter bevrijding van Zuid-Nederland had voor de 53e Welsh Divisie echter belangrijke consequenties. De gehele divisie zou onder het commando van Major General Ross en met ondersteuning van zowel l de 7e Britse Pantserdivisie als artillerie van het 12e Legerkops één grote gecoördineerde aanval uitvoeren om zo snel mogelijk ’s-Hertogenbosch in te nemen. De codenaam voor deze operatie was Alan Ter voorbereiding van de. aanval werd de divisie vanaf 17 oktober samengetrokken in de driehoek Ravenstein-Oss-Nistelrode. De tankregimenten van de 7e Britse Pantserdivisie waren inmiddels vanaf eind september min of neer thuis geraakt in het toekomstige aanvalsgebied ten oosten van ’s-Hertogenbosch. Dank zij verkenningen, luchtfoto's en de al eerder vermelde spionage door burgers en het verzet was het terrein en de opstelling van de Duitse troepen vrij nauwkeurig bekend.
De Duitsers hadden op hun beurt wel het vermoeden dat de aanval vanuit de Corridor in westelijke richting ieder moment kon beginnen maar zij hadden geen idee waar en op welk tijdstip die aanval zou plaats vinden. En aangezien de divisies van het 12e Britse Legerkorps vanaf 17 oktober slechts vijf dagen hadden om de richtlijn van Montgomery operationeel te maken, was het voor de Duitse inlichtingendienst tot op het laatste moment onzeker hoe de opstelling van de vijandelijke troepen zou zijn. Dit blijkt duidelijk uit de berichten die in de laatste twee dagen vóór de aanval tussen de Duitse bevelhebbers werden uitgewisseld 'vrijdag 20 oktober 07.22 uur. Van 712e Divisie aan 88e Legerkorps: van een stoottroep van vijf man zijn er in Nuland slechts drie bij ons teruggekeerd. Twee zijn er gedood, waarvan één op een mijn gelopen is. Dat laatste wijst niet op Engelse aanvalsneigingen.
"08.07 uur. Majoor Wentzel, staf 712e Divisie: bij Heike ten zuidoosten van Nuland op één kilometer vóór de Hauptkampflinie zijn twee Engelsen beschoten. De ene een luitenant werd zwaar gewond achtergelaten de tweede een sergeant werd gevangen genomen. Uit verhoor is gebleken dat beiden behoren tot een verkenningseenheid van de 7e Engelse Pantserdivisie welke pas onlangs hier is aangekomen. Het vermoeden bestaat dat wellicht alleen de 7e Pantserdivisie daar gelegerd is.'
16.45 uur. Veldmaarschalk Model zal heden om 24.00 uur het 88e Korps in Dordrecht bezoeken daarna ook de Commandopost van generaal Neumann in 's-Hertogenbosch. 22.45 uur. Er zijn twee plaatsen waar de 53e Engelse Infanteriedivisie zich mogelijk zou kunnen bevinden verplaatst naar het gebied ten noorden van de Waal teneinde noord- of oostwaarts aan te vallen dan wel achter de Corridorlinie klaar om ’s-Hertogenbosch aan te vallen.

Vóór de aanvalsplannen tegen ’s-Hertogenbosch spreken: 1. De aanwezigheid van de 7e Engelse Pantserdivisie. 2. Meer troepenverplaatsingen ten zuiden van de Maas dan tot dusver. 3. Regelmatige vluchten en bombardementen op Maasbruggen en pontveren tijdens de laatste twee dagen. 4. Meer dag- en nachtverkenningen in de lucht en op de grond. Daartegenover staat: 1. De inzet tot op heden van het 12e Engelse Legerkorps ten noorden van de Waal. 2. het ingraven en aanbrengen van prikkeldraad rond de vijandelijke stellingen. 3. De aanvoer van kachels en stro in de voorste linies. 4. De vijandelijke aanvallen uit de lucht kunnen bedoeld zijn om de 256e Volksgrenadier Divisie bij zijn overplaatsing van Noord- naar Zuid-Nederland te hinderen. Die overplaatsing is bij de vijand voor een deel bekend, gelet op de duikvluchten op de transportcolonnes. Omtrent verblijf of vertrek van de 7e Engelse Pantserdivisie zullen de frontinlichtingen in de komende dagen meer uitsluitsel brengen." Om 01.55 uur, twee uur later dan gepland, kwam veldmaarschalk Model van Heeresgruppe B in Dordrecht aan. Generaal Von Zangen van het 15e Leger en generaal Reinhard van het 88e Legerkorps

gaven Model een overzicht van de situatie in Zuid-Nederland. Gedrieën namen zij het besluit dat Zeeland en Brabant zouden moeten worden prijsgegeven maar niet zonder slag of stoot door een georganiseerde terugtocht volgens plan, het zogenaamde planmäsig zurückziehen' zou het 15e Leger over de grote rivieren worden teruggenomen. Daarom moesten de overgangen over de rivier de Maas verzekerd blijven. Bovendien zou ’s-Hertogenbosch zo lang mogelijk verdedigd moeten worden om de Britten te verhinderen dat zij het 15e Leger van zijn terugtocht zouden afsnijden. Om 02.55 uur vertrokken veldmaarschalk Model en generaal Von Zangen naar de commandopost van de 712e Infanteriedivisíe ten oosten van

's-Hertogenbosch. Wat daar in het Hinthamerpark op die vroege zaterdagochtend van 21 oktober met generaal Neumann besproken is, wordt nergens vermeld. Wel kwam later op diezelfde ochtend van het 88e Korps een melding binnen die daarover duidelijkheid verschaft 09.45 uur Generaal-commando beveelt aan de 712e Infanteriedivisie om de voorgestelde mogelijkheid B, de terugtocht tot de Waal, voor te bereiden.' Snel na deze melding kwam er een aantal bevelen door aan hoofdofficieren die verantwoordelijk waren voor de organisatie van de overtocht over de Maas bij Hedel, Heusden en Keizersveer ten behoeve van alle divisies die nog in Zuid-Nederland aanwezig waren. De volgende dagen zou steeds weer de nadruk worden gelegd op 'verdedigen tot het uiterste' vooral in die sectoren waar de terugtocht van waardevolle troepen en materialen plaats moest vinden. Uit tal van aanwijzingen blijkt dat de Duitse legerleiding aan het westfront zonder meer rekening hield met het prijsgeven van Zuid-Nederland tot aan de rivier de Maas als winterfrontlijn. Op die manier werden zoveel mogelijk resten van het Duitse l5e Leger en andere eenheden gespaard voor een groot Duits tegenoffensief in de winter, waarvan nu bekend is dat het medio december zou gaan plaatsvinden in de Ardennen. Slechts op één plaats moesten de Duitsers zich op bevel van de Führer 'tot de laatste man' opofferen. Dat was in Zeeland, waar de zware kustbatterijen zo lang mogelijk de geallieerde konvooien die naar Antwerpen wilden opstomen, moesten blijven beschieten. Daarnaast werd Antwerpen zelf bestookt met massale aanvallen van V-l's en V-2's, waardoor de materiële overmacht van de geallieerden zou kunnen worden afgeremd ten behoeve van het aanstaande Duitse winteroffensief. Het was duidelijk dat de Britse divisies die bij operatie Pheasant' betrokken waren, niet hoefden te rekenen op een fanatieke "zelfmoord' verdediging van Zuid-Nederland.