's-Hertogenbosch

Joods 's-Hertogenbosch en de Tweede Wereldoorlog

       
De geschiedenis van joden in ’s-Hertogenbosch gaat terug tot de middeleeuwen. Volgens een zestiende-eeuwse kroniek woonden er toen enkele joden in de stad. Vanaf 1680 is bekend dat de stad ook joden officieel als poorter in de stad toeliet. Pas na de gelijkstelling van 1796 hadden joden dezelfde rechten als andere burgers van de Republiek. Naar aanleiding hiervan werd in 1799 ook een Bossche joodse gemeente opgericht met later (1823) ook een eigen synagoge. In 1814 werd ’s-Hertogenbosch de residentie van de opperrabbijn van Noord-Brabant. Voor de oorlog was de joodse gemeente van ’s-Hertogenbosch een bloeiende gemeenschap. In 1937 opende de zelfbewuste gemeente een nieuwe synagoge aan de Prins Bernhardstraat (nu Muziekcentrum). Anders dan in Amsterdam waren joden in ’s-Hertogenbosch meer geïntegreerd en minder op de eigen groep gericht. Zo kenden ze bijvoorbeeld geen aparte school joodse kinderen bezochten de Nutsschool aan de Van der Does de Willeboissingel. Ook de beroepsstructuur was anders een kleiner deel was koopman meer joden waren in de stad actief in de middenstand vrije beroepen en industrie. De integratie van de Bossche joden betekende deelname aan activiteiten buiten joodse gemeenschap: Koninginnedag, het muziekleven, voetbal en carnaval.
    
Tweede Wereldoorlog
Net als overal elders kreeg ook de Bossche joodse gemeente gedurende de Duitse bezetting in toenemende mate te maken met uitsluiting. Begin januari 1941 telde de joodse gemeente in de stad 465 personen. Vanaf dat jaar was er ook sprake van arrestaties en vervolging. In september 1941 werden joden uitgesloten van het openbaar onderwijs en werden er in de stad een speciale joodse lagere school en een joods lyceum (voor joden uit heel Noord-Brabant) opgericht. In 1942 volgden de installatie van de onderafdeling ’s-Hertogenbosch van de Joodse Raad te Amsterdam, de invoering van het persoonsbewijs met J(ood)-stempel en van de Jodenster. Vanaf 1942 begonnen ook de groepsgewijze transporten van joden per trein via Westerbork of Vught. Na drie grote transporten op 28 augustus en 2 oktober 1942 en 9 april 1943 was de deportatie van de joodse bevolking van de stad een feit. Diverse joodse inwoners konden onderduiken, als was dat moeilijk en gevaarlijk voor beide kanten.
   
Trieste balans
Van de circa 465 joodse inwoners van de stad zouden slechts 172 de verschrikkingen van de oorlog overleven ongeveer een derde. Voor Tilburg en Eindhoven is dat getal ongeveer 65%. Er waren diepe wonden geslagen in de joodse gemeenschap van ’s-Hertogenbosch. Aanvankelijk werden overlevenden niet als slachtoffers gezien. In de Bossche synagoge werd in 1948 een voorlopige lijst met slachtoffers uit ‘s-Hertogenbosch en ook omgeving opgehangen. Deze telde 267 namen. Nieuw onderzoek heeft tot hogere getallen geleid. Op donderdag 27 oktober 2016, vijfenzeventig jaar ná het begin van de Jodenvervolging in Nederland, is een monument onthuld tegen de achterwand van de synagoge in De Mortel. Dit bestaat uit drie marmeren platen met namen ter nagedachtenis van de 293 vermoorde joodse stadgenoten. Hier pal tegenover de entree van Stedelijk Museum

’s-Hertogenbosch hangen ook drie vitrinekasten voor bijpassende kunst of historisch materiaal. Samen met dit permanente kunstproject vormt dit het Joods Monumenten ’s-Hertogenbosch.
     
Herdenken
De laatste jaren is er meer aandacht voor het lot van de joodse inwoners van ’s-Hertogenbosch in de Tweede Wereldoorlog. Dankzij de inzet van diverse particulieren verschenen er verschillende publicaties en ook monumenten in de openbare ruimte. Naast het genoemde joods monument ’s-Hertogenbosch (2016) zijn dat het Joods scholierenmonument in de Casinotuin (1995) en struikelstenen.
        

Het Joods Scholieren Monument Het Joods Scholieren Monument in 's-Hertogenbosch is een beeld van drie dicht opeengedrongen kinderen met hun schooltas. Het beeld is geplaatst op een natuurstenen voetstuk. Het geheel is geplaatst op een in Jaumont en Petit Granit uitgevoerde tegelvloer in de vorm van een davidster. Op elke hoek van de ster is een driehoekig zitvlak van massief Jaumont aangebracht. Het voetstuk is 1 meter hoog. De zitvlakken zijn 35 centimeter hoog. De tekst op het voetstuk luidt: Het gedroomde leven abrupt voorbij. De oprichting van het gedenkteken was een initiatief van Marijke Bus. Het monument is onthuld op 28 april 1995 in het bijzijn van een aantal oud-leerlingen van het Joodsch Lyceum. Het Joods Scholieren Monument in 's-Hertogenbosch is opgericht ter nagedachtenis aan de leerlingen en docenten van de joodse lagere school en het Joodsch Lyceum die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter zijn gedeporteerd en in concentratiekampen zijn omgebracht. Op 16 augustus 1941 verordonneerde de bezetter dat alle scholen in Nederland een lijst moesten overleggen met de namen van de joodse leerlingen. De ouders kregen vervolgens te horen dat hun kinderen in het nieuwe schooljaar niet meer welkom waren. Opvallend was de situatie op het Sint-Janslyceum. Op 11 september 1941 schreef rector J. Bauwens aan de

secretaris van OMO in Tilburg 'Hierbij deel ik U mede dat geen Joodsche leerlingen voor het Sint-Janslyceum zijn ingeschreven of ingeschreven geweest' terwijl volgens de gegevens op het Departement van Onderwijs in 's-Gravenhage op het lyceum vier joodse leerlingen zouden moeten zitten. In Nederland is weinig verzet geweest tegen de verwijdering van joodse leerlingen. In het hele land werden negen joodse lycea voor voortgezet onderwijs opgericht. Op het Joodsch Lyceum in 's-Hertogenbosch werden alle kinderen uit de omgeving (Bommelerwaard, Eindhoven, Tilburg, Breda en Oss) ondergebracht. De school heeft slechts een paar maanden gefunctioneerd. In januari en februari van 1942 werden er 'wegens kolenschaarste' en de voortdurende kou geen lessen meer gegeven. In april 1943 zijn alle leerlingen en leerkrachten in Nederlandse kampen opgesloten, gedeporteerd of ondergedoken. Hierdoor hield de school formeel op te bestaan.
 

Joods Lyceum & Gedenkteken

Op last van de Duitsers werden eind 1941 alle openbare scholen verboden voor Joden. Het Joodse Lyceum in 's-Hertogenbosch werd opgericht om alle Joodse leerlingen uit de wijde omgeving van Den Bosch les te kunnen geven. De school is geen succes geworden het was er koud en zodoende konden er praktisch geen lessen gegeven worden. Tevens werden er na korte tijd al Joden gedeporteerd of ze doken onder.
Ter nagedachtenis aan het tijdelijke Joodse Lyceum werd een plaquette aangebracht aan het gebouw. Op de marmeren plaquette staat de tekst: Het joods lyceum 1-9-1941 7-4-1943 ruim 100 joodse leerlingen van middelbare scholen en mulo uit 's-Hertogenbosch en omstreken volgden hier onderwijs.

 

De Joodse oorlogsslachtoffers:

Monument Joodse Slachtoffers In januari 1941 werden alle Bossche joden en Bosschenaren met minstens één joodse grootouder door de Duitse bezetter verplicht zich te laten registreren. 465 Bosschenaren gaven aan dat bevel gehoor. In juli 1942 overhandigde de burgemeester van ’s-Hertogenbosch een lijst aan de Duitse bezetters met daarop de namen van 386 zogenaamde voljoden (Joden met drie of meer joodse grootouders). Van hen overleefden 293 de Holocaust niet. Op donderdag 27 oktober 2016 vijfenzeventig jaar na het begin van de Jodenvervolging in Nederland is het monument ter nagedachtenis van de 293 vermoorde joodse stadgenoten onthuld. In de Mortel aan de achterzijde van de voormalige synagoge hangen deze drie plaquettes met 293 namen van Bossche Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. De tekst op het monument luidt: 's-Hertogenbosch gedenkt 293 Joodse inwoners die in de Tweede Wereldoorlog in vernietigingskampen zijn vermoord. Hiermee hield de Bossche Joodse gemeenschap nagenoeg op te bestaan. Wij vergeten hen niet en evenmin de omstandigheden waarin zij het leven lieten. 2016 / 5777. Ook zijn hier informatiepanelen die de deportatie van de Zigeuners en de Joden uit Den Bosch tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter beschrijven.        Vredespaal Anne Frankplein Het pleintje aan het begin van de Prins Bernhardstraat vlakbij de Keizerstraat, Waterstraat, Wolvenhoek en De Mortel heet Anne Frankplein. Genoemd naar Annelies Marie Frank een vijftienjarig Duits-Joods meisje dat in 1945 overleed in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat zij met haar familie ondergedoken in Amsterdam.

Door verraad werd het gezin opgepakt en op transport gezet naar Duitsland. Zij is bekend geworden door haar dagboek dat in tientallen talen vertaald werd onder de titel 'Het Achterhuis'. Op het plein staat op een tegel een tekst uit haar dagboek: “Als ik opkijk naar de hemel, Voel ik op de een of andere manier, Dat deze wreedheid zal ophouden, En dat de vrede zal terugkeren”. De gedenkplaat bevindt zich vlakbij een monument: de Vredespaal. Een Vredespaal is een paal waarop aan elke zijde in een andere taal de zinspreuk 'Moge vrede heersen op aarde' staat. Hier in 's-Hertogenbosch gaat het om de Nederlandse, Engelse, Franse en Japanse taal. Als reactie op de verwoestingen en gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog richtte de Japanner Masahisa Goi eind 1945 de eerste Vredespaal op. Hij bedacht de tekst vanuit het verlangen dat niemand meer wraak en haat jegens andere mensen zou koesteren. Over de gehele wereld verspreid staan op dit moment ongeveer 250.000 Vredespalen. Tijdens de recente herinrichting van de Prins Bernhardstraat en de reconstructie van het Anne Frankplein werd ook de Vredespaal teruggeplaatst. De Bossche Vredespaal een initiatief van Pax Christi werd op 26 oktober 1997 op het Anne Frankplein onthuld.

De plaquette aan de Oranje Nassaulaan

De plaquette aan de Oranje Nassaulaan in ‘s-Hertogenbosch (gemeente ‘s-Hertogenbosch) bestaat uit een plaquette van zwart natuursteen met daarop tekst. Op 16 mei 1944 werden 51 Sinti en Roma die in 's-Hertogenbosch verbleven, overgebracht naar doorsnagkamp Westerbork. 13 van hen werden uiteindelijk vermoord in concentratiekampen. Met eerbied gedenken wij.

C. Grünholz en M. Grünholz-Steinbach en hun kinderen M. Grünholz, S. Grünholz. H. Grünholz, A.C. Grünholz, H. Grünholz en J. Steinbach. H. Weiss, A. Grünholz. J. Winterstein en K. Winterstein-Freiwald en hun dochter C. Winterstein.
De geschiedenis Het monument herinnert de inwoners van ‘s-Hertogenbosch aan de razzia op 16 mei 1944 waarbij de Duitse bezetter 51 Roma en Sinti uit Den Bosch afvoerde naar Westerbork. 13 van hen kwamen door vervolging om het leven. Onthulling Het monument is onthuld op 27 januari 2020 door onthulden burgemeester Jack Mikkers, jeugdburgemeester Saleisha Kreté en nabestaande Pawo Winterstein.

Struikelstenen ’s-Hertogenbosch
De struikelstenen liggen bij het laatste woonadres van de Bossche slachtoffers van de Holocaust. Door de vervolging van de nazi’s verdween de Joodse gemeenschap uit ’s-Hertogenbosch. De afgelopen tien jaar zijn er op bijna 80 locaties in de stad struikelstenen gelegd voor de 249 slachtoffers. Berlijnse kunstenaar Gunter Demnig ontwierp de struikelstenen. Op zijn Stolpersteine zette hij de naam, het geboortejaar, datum en plaats van de moord. De stenen bestaan uit kleine messing plaatjes die in de stoep worden geplaatst. Een herinnering voor voorbijgangers aan het gruwelijke oorlogsverleden. Zo worden de slachtoffers niet vergeten.

De struikeldrempel is gelegd voor:
 
In het trottoir voor de Nutsbasisschool L.W. Beekmanschool Van der Does de Willeboissingel 14, is in 2018 een Stolperschwelle (struikeldrempel) geplaatst met de volgende tekst:
Ter herinnering aan de Joodse kinderen die in juli 1942 – tijdens de Duitse bezetting – zijn weggevoerd van de Nutsschool en vermoord in naziconcentratiekampen.
      

De 240 Stolpersteine in 's-Hertogenbosch geeft een overzicht van de gedenkstenen die in de gemeente 's-Hertogenbosch zijn geplaatst in het kader van het Stolpersteine project van de Duitse beeldhouwer kunstenaar Gunter Demnig.      Stolpersteine zijn opgedragen aan slachtoffers van het nationaalsocialisme al diegenen die zijn vervolgd, gedeporteerd, vermoord, gedwongen te emigreren of tot zelfmoord gedreven door het naziregime. Demnig legt voor elk slachtoffer een aparte steen meestal voor de laatste zelfgekozen woning.         Alle struikelstenen in ’s-Hertogenbosch zijn nu ook te vinden op een interactieve kaart van Erfgoed ’s-Hertogenbosch. De struikelstenen liggen bij het laatste woonadres van Bossche slachtoffers van de Holocaust. De verhalen uit het boek zijn nu ook online te vinden op erfgoedshertogenbosch.nl met daarbij een kaart. De afgelopen tien jaar zijn er op bijna tachtig locaties in de stad struikelstenen gelegd voor de 249 slachtoffers.